Dysydent z mohylewskimi korzeniami, który dał światu słowo «głasnost»
Matematyk, poeta i jeden z twórców radzieckiego ruchu praw człowieka. Jego matka urodziła się w Mohylewie, babka w Czerykowie, a on sam zmarł w Bostonie.
Każdy, kto poważnie interesuje się historią radzieckich dysydentów, zna nazwisko Aleksandra Jesienina-Wolpina. Był matematykiem, poetą i filozofem, a przy tym pierwszym, który publicznie, jako żądanie polityczne, użył słowa, które dwadzieścia lat później Michaił Gorbaczow uczynił swoim sztandarem: głasnost. Niewielu wie, że rodzina jego matki pochodziła z Mohylewa i Czerykowa.
Mohylewska rodzina

Zdjęcie: Autor nieznany, Domena publiczna, za pośrednictwem Wikimedia Commons
Jego matka, poetka i tłumaczka Nadieżda Wolpin, urodziła się w Mohylewie 6 lutego 1900 roku. Wolpinowie należeli do wykształconych kręgów gubernialnego miasta:
- dziadek, Dawid Wolpin, pochodził z Mohylewa, ukończył Uniwersytet Moskiewski i był prawnikiem; przełożył na rosyjski «Folklor w Starym Testamencie» Jamesa Frazera;
- babka, Anna Żyslina, urodziła się w Czerykowie, ukończyła Konserwatorium Warszawskie i uczyła muzyki;
- matka, Nadieżda Wolpin, była poetką imażynistką, towarzyszką poety Siergieja Jesienina i tłumaczką Owidiusza, Goethego, Conan Doyle'a, Wellsa i Galsworthy'ego;
- wuj, Michaił Wolpin, również urodzony w Mohylewie, został znanym dramaturgiem i scenarzystą.
Aleksander urodził się w Leningradzie 12 maja 1924 roku jako syn Nadieżdy Wolpin i Siergieja Jesienina. Ojca, który zmarł pod koniec 1925 roku, prawie nie znał. Wychowywał się w rodzinie matki, wśród książek, języków, przekładów i muzyki.
Matematyk wśród psychiatrów
W 1946 roku ukończył Wydział Mechaniki i Matematyki Uniwersytetu Moskiewskiego i został specjalistą od logiki matematycznej i topologii; jego imię nosi twierdzenie z teorii przestrzeni diadycznych.
W 1949 roku aresztowano go za «antyradzieckie wiersze», umieszczono w specjalnym szpitalu psychiatrycznym i zesłano do Karagandy. Po śmierci Stalina objęła go amnestia, ale w 1959 roku znów trafił do szpitala, gdy jego wiersze i «Wolny traktat filozoficzny» dotarły na Zachód. W 1961 roku ukazały się w Nowym Jorku jako «A Leaf of Spring». W 1968 roku ponownie go zamknięto, a dziewięćdziesięciu dziewięciu czołowych radzieckich matematyków podpisało list w jego obronie. Łącznie spędził około sześciu lat w więzieniach, na zesłaniu i w szpitalach psychiatrycznych.
Wiec, od którego wszystko się zaczęło

Zdjęcie: Anastasiya Lvova, Domena publiczna, za pośrednictwem Wikimedia Commons
5 grudnia 1965 roku, w Dzień Konstytucji ZSRR, na placu Puszkina w Moskwie zebrało się około dwustu osób. Był to pierwszy publiczny protest w powojennym Związku Radzieckim, a zorganizował go Jesienin-Wolpin. Jego «Apel obywatelski» rozdawano jako ulotkę, a transparenty żądały głasnosti, czyli jawności, procesu pisarzy Andrieja Siniawskiego i Julija Daniela. Na innych widniało: «Szanujcie Konstytucję radziecką».
Jego główna myśl brzmi dziś prosto, a wtedy była rewolucyjna: nie obalać państwa radzieckiego, lecz żądać, by przestrzegało własnych praw. Czytać konstytucję dosłownie i domagać się jej stosowania. Kusi, by widzieć w tym dziedzictwo dziadka, mohylewskiego prawnika.
Dysydent Władimir Bukowski nazwał później Jesienina-Wolpina nauczycielem Andrieja Sacharowa w obronie praw człowieka.
Z Mohylewa do Bostonu

Zdjęcie: 4300streetcar, CC BY 4.0, za pośrednictwem Wikimedia Commons
W 1972 roku, pod naciskiem władz, Jesienin-Wolpin wyemigrował do Stanów Zjednoczonych. Wykładał logikę matematyczną na Uniwersytecie w Buffalo, a potem na Uniwersytecie Bostońskim. Zmarł w Bostonie 16 marca 2016 roku w wieku 91 lat.
Jego dziadek chodził ulicami Mohylewa, babka dorastała w Czerykowie. Ich wnuk, zamknięty w moskiewskim szpitalu psychiatrycznym, pomógł wprowadzić do polityki słowo, które zmieniło cały kraj.
Ta historia opiera się na artykule opublikowanym najpierw po rosyjsku przez Mogilev.media, uzupełnionym o dodatkowe źródła.